Dhammasaṅgaṇī — Phân Loại Pháp
Bộ đầu tiên và nền tảng của Luận Tạng. Dhammasaṅgaṇī phân loại toàn bộ các pháp (dhamma — mọi hiện tượng tâm lý và vật lý) theo các đầu đề có hệ thống.
Cấu Trúc
Phần A — Mātikā (Mẫu Đề)
Danh sách các đầu đề phân loại — đây là "bảng mục lục" của toàn bộ Abhidhamma:
22 Đầu Đề Tam (Tika): phân loại theo bộ 3
- Thiện / Bất thiện / Vô ký
- Quá khứ / Hiện tại / Vị lai
- Nội phần / Ngoại phần / Cả hai
- (và 19 bộ tam khác)
100 Đầu Đề Nhị (Duka): phân loại theo cặp
- Hữu nhân / Vô nhân
- Hữu duyên / Vô duyên
- Hữu vi / Vô vi
- (và 97 cặp khác)
Phần B — Tâm Thiện (Kusalacitta)
Phân tích chi tiết các tâm thiện — liệt kê từng tâm sở đồng khởi với tâm thiện trong các cõi khác nhau (dục giới, sắc giới, vô sắc giới, siêu thế).
Phần C — Tâm Bất Thiện (Akusalacitta)
Phân tích các tâm bất thiện — tham, sân, si và các biến thể.
Phần D — Tâm Vô Ký (Abyākata)
Tâm quả và tâm duy tác — không thiện không bất thiện.
Phần E — Sắc Pháp (Rūpakanda)
Phân loại các hiện tượng vật lý — 28 loại sắc pháp.
Phần F — Níp-bàn (Nibbāna)
Phần ngắn nhất — Níp-bàn được đề cập như một thực thể vượt ngoài sự phân loại thông thường.
Khái Niệm Cốt Lõi
Pháp (Dhamma) trong Luận Tạng không phải là "giáo pháp" mà là đơn vị thực tại tối hậu — những "mảnh" cơ bản nhất của kinh nghiệm tâm lý và vật lý.
Hai cấp độ thực tại:
- Chế định pháp (paññatti) — khái niệm quy ước: người, vật, tên gọi
- Chân đế pháp (paramattha) — thực tại tối hậu: tâm, tâm sở, sắc, Níp-bàn
Liên Kết
- 02_121 Tâm và 52 Tâm sở — hệ thống phân loại tâm từ Dhammasaṅgaṇī
- 03_Vibhaṅga - Phân tích 18 chủ đề — tiếp tục phân tích theo chủ đề khác
- 00_Tổng quan Abhidhamma — bức tranh tổng thể