121 Tâm và 52 Tâm Sở
Hệ thống phân loại tâm lý chi tiết nhất trong Phật giáo — xương sống của toàn bộ Luận Tạng. Hiểu được 121 tâm và 52 tâm sở là hiểu được bản đồ nội tâm mà Abhidhamma xây dựng.
Tâm (Citta) — 121 Loại
Tâm được phân loại theo 4 cõi và theo chức năng:
Tâm Dục Giới (54 tâm)
Tâm Bất Thiện (12):
| Nhóm | Số | Đặc điểm |
|---|---|---|
| Tâm Tham (Lobhamūlacitta) | 8 | Tham + hỷ/xả + tà kiến/không tà kiến + vô trợ/hữu trợ |
| Tâm Sân (Dosamūlacitta) | 2 | Sân + ưu thọ + vô trợ/hữu trợ |
| Tâm Si (Mohamūlacitta) | 2 | Hoài nghi / phóng dật |
Tâm Vô Nhân (18): Tâm quả và tâm duy tác không có nhân thiện/bất thiện — xử lý thông tin giác quan (nhãn thức, nhĩ thức, tỷ thức, thiệt thức, thân thức, tiếp thu, quan sát, phán đoán).
Tâm Dục Giới Tịnh Hảo (24):
| Nhóm | Số |
|---|---|
| Tâm Thiện Dục Giới | 8 |
| Tâm Quả Dục Giới Tịnh Hảo | 8 |
| Tâm Duy Tác Dục Giới Tịnh Hảo | 8 |
Tâm Sắc Giới (15 tâm)
5 bậc thiền × 3 loại (thiện / quả / duy tác) = 15 tâm
Tâm Vô Sắc Giới (12 tâm)
4 bậc thiền vô sắc × 3 loại = 12 tâm
Tâm Siêu Thế (40 tâm)
4 Đạo × 5 bậc thiền + 4 Quả × 5 bậc thiền = 40 tâm (hoặc 8 tâm theo hệ thống đơn giản hơn)
Tâm Sở (Cetasika) — 52 Loại
Tâm sở là các yếu tố tâm lý đồng khởi với tâm — không thể tồn tại độc lập, luôn cần tâm làm nền.
Tâm Sở Tợ Tha (13) — đồng khởi với nhiều loại tâm
Xúc, Thọ, Tưởng, Tư, Nhất tâm, Mạng quyền, Tác ý...
Tâm Sở Biệt Cảnh (6) — khởi khi có đối tượng đặc biệt
Tầm, Tứ, Thắng giải, Cần, Hỷ, Dục
Tâm Sở Bất Thiện (14)
Si, Vô tàm, Vô úy, Phóng dật, Tham, Tà kiến, Mạn, Sân, Tật, Lận, Hối, Hôn trầm, Thụy miên, Hoài nghi
Tâm Sở Tịnh Hảo (25)
- Tịnh Hảo Biến Hành (19): đồng khởi với mọi tâm thiện
- Giới Phần (3): Chánh ngữ, Chánh nghiệp, Chánh mạng
- Vô Lượng Phần (2): Bi, Tùy Hỷ
- Tuệ Quyền (1): Trí tuệ
Ứng Dụng Trong Thiền
Hệ thống này không phải lý thuyết trừu tượng — hành giả Vipassanā thực sự quan sát các tâm sở này trong từng sát-na tâm:
- Nhận ra tâm tham khi nó khởi
- Phân biệt tâm sân với tâm si
- Thấy tâm sở hỷ trong thiền định
Liên Kết
- 01_Dhammasaṅgaṇī - Phân loại pháp — nguồn gốc hệ thống phân loại
- 03_Vibhaṅga - Phân tích 18 chủ đề — phân tích uẩn, xứ, giới liên quan
- 07_Nikāya vs Abhidhamma - So sánh — so sánh với Kinh Tạng